1. Wie schrijft hier eigenlijk?

Dit is misschien een goed moment om eens kleur te bekennen. Wie schrijft eigenlijk al die artikelen voor Air Insights? Wie zit er achter de verhalen over duikcilinders, compressoren, ademgassen en O-ringen? En waarom worden die verhalen überhaupt geschreven?

Laat ik beginnen met mezelf voor te stellen. Mijn naam is Kasper Juffermans en ik ben een van de oprichters van Air & Dive Supply, hier op Curaçao. Daarnaast ben ik eigenaar van Porto Mari Dive Center, een duikschool op misschien wel het mooiste strand van het eiland, en ook nog altijd actief als duikinstructeur.

In een vorig leven was ik sociolinguïst of taalkundig antropoloog. Ik heb ongeveer zestien jaar aan verschillende universiteiten gestudeerd en gewerkt, in de drie landen van de Benelux maar ook in Hongkong en in Duitsland. Mijn belangstelling ging vooral uit naar meertaligheid, geletterdheid en de maatschappelijke betekenis van taal. Tijdens mijn academische loopbaan bracht ik veel tijd door in West-Afrika, met name in Gambia en later ook in Guinee-Bissau, waar ik onderzocht hoe mensen in sterk meertalige samenlevingen met gesproken en geschreven taal omgaan. Mijn eerdere onderzoek in Gambia resulteerde uiteindelijk in een proefschrift en een boek, Local Languaging, Literacy and Multilingualism in a West African Society.

Na mijn promotie volgden verschillende postdoctorale onderzoeksprojecten en een korte aanstelling als gastprofessor. Maar het academische bestaan, met zijn tijdelijke contracten en internationale verhuizingen, bleek steeds moeilijker te combineren met het gezinsleven. Uiteindelijk besloot ik de universiteit achter me te laten en met mijn gezin naar Curaçao te verhuizen. Daar maakte ik van mijn hobby mijn beroep: duiken.

Schrijven, onderzoeken en publiceren waren jarenlang een belangrijk onderdeel van mijn werk. Ik heb wetenschappelijke artikelen geschreven, boeken gepubliceerd en bundels geredigeerd. De onderwerpen waren heel anders dan de compressoren, duikcilinders en O-ringen waar ik tegenwoordig mee werk (en over schrijf), maar de nieuwsgierigheid en het plezier in het uitzoeken en uitleggen zijn eigenlijk nooit verdwenen.

Waar ik in het begin van mijn loopbaan vooral als schrijver werkte en tijdens dat werk het plezier van het duiken ontdekte, zijn de rollen nu omgedraaid. In de marge van mijn werk als duikinstructeur en ondernemer in de duikwereld heb ik gaandeweg het plezier van het schrijven herontdekt. Air Insights is in zekere zin mijn hobbyproject. Een uit de hand gelopen hobby misschien, maar wel eentje die verschillende doelen dient.

Om te beginnen heeft het project een commercieel doel. Air & Dive Supply is een bedrijf, en met deze artikelen willen we natuurlijk ook meer bezoekers naar onze website trekken. Wie op internet zoekt naar informatie over ademlucht, Nitrox, duikcilinders of O-ringen, komt hopelijk vroeg of laat bij ons terecht. Dat is goed voor onze zichtbaarheid en uiteindelijk misschien ook voor onze omzet. Daar hoeven we niet geheimzinnig over te doen.

Maar dat is zeker niet de enige reden waarom ik deze artikelen maak. Ik wil ook gewoon interessante en toegankelijke verhalen vertellen over de technische kant van het duiken. Verhalen waar onze eigen medewerkers iets van kunnen opsteken, maar ook collega's van andere duikcentra, onze klanten en andere geïnteresseerden op Curaçao en daarbuiten. In onze bedrijfstak werken we dagelijks met behoorlijk ingewikkelde techniek, zonder dat we altijd precies weten hoe die werkt. Waarom gebruiken we bepaalde materialen? Hoe wordt ademlucht eigenlijk geproduceerd? Wat gebeurt er binnen in een compressor? En waarom is zo'n klein rubberen ringetje soms zo belangrijk?

Het zijn vragen waar ik zelf ook nieuwsgierig naar ben. En schrijven is voor mij altijd een manier geweest om iets beter te begrijpen. Om een onderwerp goed uit te leggen, moet je het immers eerst zelf begrijpen. Tijdens het uitzoeken en schrijven ontdek ik dan ook regelmatig dingen die ik daarvoor nog niet wist.

Daarnaast is dit project een gelegenheid om iets te doen wat ik jarenlang met veel plezier heb gedaan: schrijven, onderzoeken, verbanden leggen en kennis toegankelijk maken. Alleen hoef ik er ditmaal geen wetenschappelijk artikel van te maken, met voetnoten, literatuurlijsten en ingewikkelde theoretische discussies. Ik kan gewoon schrijven over onderwerpen die me interesseren, voor mensen die er misschien iets aan hebben. En als niemand er iets aan heeft, dan heb ik er ten minste zelf nog iets aan.

2. Hoe AI mij weer aan het schrijven kreeg

En daarmee kom ik bij iets bijzonders aan dit project. Want hoewel ik altijd graag heb geschreven, was het schrijven na mijn vertrek uit de academische wereld behoorlijk op de achtergrond geraakt. Ik had er eenvoudigweg de tijd en de gelegenheid niet meer voor. Ik nam nog wel graag uitgebreid de tijd om e-mails van klanten te beantwoorden, maar veel meer dan dat was het niet. Een duikcentrum runnen is nu eenmaal een behoorlijk arbeidsintensieve bezigheid, waarbij je het grootste deel van je dag buiten – bij, in en onder water – bent. Slechts een klein deel van dat werk speelt zich droog, zittend achter een computerscherm af.

Dat ik nu toch weer zoveel schrijf, heeft alles te maken met de opkomst van generatieve kunstmatige intelligentie, kortweg AI. Niet omdat ik plotseling over AI wilde schrijven, maar omdat AI het voor mij mogelijk heeft gemaakt om het schrijven weer op te pakken.

Terug naar het schrijven • Back to writing • Volver a escribir • Bèk na skirbi

Toen we de website van onze duikschool onder handen namen, ontdekte ik de mogelijkheden van AI als schrijfassistent. Ook mijn tienerdochter had inmiddels ontdekt hoe handig AI kon zijn bij het maken van huiswerk. Dat wekte mijn nieuwsgierigheid. Ik begon me er zelf in te verdiepen en ontdekte gaandeweg wat deze nieuwe technologie allemaal voor mij kon betekenen.

Ik begon met het grondig herschrijven van de bestaande cursusbeschrijvingen op onze website en voegde daar allerlei nieuwe cursussen en duiktrips aan toe. Toen alle oude teksten eenmaal in een nieuw jasje zaten, kwam onze divemaster-webmaster Wouter, ondertussen ook vriend en collega-duikinstructeur (en nog veel meer), met de suggestie om landingspagina's te gaan schrijven. Dat zijn pagina's waarop mensen via een zoekmachine terechtkomen, om vervolgens hopelijk door te klikken naar de rest van onze website en uiteindelijk een duik of duikcursus bij ons te boeken.

Dat hoefde hij maar één keer te zeggen. Binnen een paar dagen had ik met behulp van AI een hele reeks van zulke pagina's geschreven. Ik organiseerde ze als een digitale snorkel- en duikgids, met het idee er ooit een echt boekje van te maken. De onderwerpen liepen uiteen van de mooiste duik- en snorkelplekken op Curaçao tot bootduiken versus kantduiken, leren duiken en de mogelijkheden om duikprofessional te worden. Gaandeweg waagde ik me ook aan wat ingewikkeldere onderwerpen, zoals de theorie achter het duiken, en bedacht ik ook een gids voor (toekomstige) duikprofessionals te maken. En ik ontdekte dat AI me niet alleen kon helpen met tekst en taal maar ook illustraties kon genereren.

Zo ontdekte ik niet alleen de mogelijkheden van AI, maar vooral hoe ingrijpend het schrijfproces in de jaren 2025 en 2026 was veranderd ten opzichte van de tijd waarin ik de universiteit achter me liet en naar Curaçao verhuisde, inmiddels bijna tien jaar geleden. Wat me vroeger weken of zelfs maanden kostte, kon ik nu soms in een paar uur doen. En wat begon als een praktische manier om onze website te verbeteren, groeide geleidelijk uit tot een hernieuwde belangstelling voor schrijven, onderzoeken en publiceren. AI heeft me in zekere zin het plezier in schrijven laten herontdekken.

Daarbij gebruik ik AI bepaald niet alleen als een veredelde spellingcontrole. Ik brainstorm ermee over onderwerpen, doe er onderzoek mee, bespreek technische vraagstukken, ontwikkel hoofdstukindelingen, laat tekstpassages schrijven en herschrijven, maak illustraties en vertaal de artikelen naar andere talen. Soms volgen er drie, vier of nog meer redactierondes voordat ik tevreden ben.

Het merkwaardige is dat ik daardoor weer veel meer ben gaan schrijven, terwijl ik tegelijkertijd steeds minder woorden zelf formuleer. AI heeft me het plezier in schrijven laten herontdekken, maar neemt inmiddels ook een aanzienlijk deel van het eigenlijke schrijfwerk voor zijn rekening.

En dat brengt me bij een vraag die ik mezelf steeds vaker stel: als ik AI voor zoveel onderdelen van het schrijfproces gebruik, in hoeverre ben ik dan eigenlijk nog zelf de schrijver?

Dat is de vraag die ik in dit essay wil onderzoeken. Niet om mijn werkwijze te verdedigen of de mogelijkheden van AI aan te prijzen, maar omdat ik het oprecht een interessante vraag vind. Zeker voor iemand die jarenlang professioneel met taal, schrijven en auteurschap bezig is geweest. En misschien ook gewoon om eens uit te leggen hoe al die artikelen voor Air Insights eigenlijk tot stand komen.

3. Vroeger schreef ik alles zelf. Of toch niet?

Toen ik nog aan de universiteit werkte, schreef ik mijn teksten grotendeels zelf. Dat klinkt misschien vanzelfsprekend, maar tegenwoordig is het een onderscheid dat blijkbaar gemaakt moet worden. Ik verzamelde mijn onderzoeksgegevens, las boeken en artikelen, maakte aantekeningen, ontwikkelde argumenten en probeerde die vervolgens zo helder mogelijk op papier te krijgen. Soms ging dat gemakkelijk, maar meestal was schrijven een behoorlijk tijdrovende bezigheid. Een enkele alinea kon me uren kosten, en aan sommige teksten werkte ik weken of maanden.

Toch deed ik dat ook toen niet helemaal alleen. Ik maakte voortdurend gebruik van het werk van anderen. Ik las wat andere onderzoekers hadden geschreven, leende begrippen en ideeën, gebruikte woordenboeken en naslagwerken en besprak mijn teksten met collega's. Conceptversies gingen naar begeleiders, redacteuren en anonieme reviewers, die commentaar leverden en soms ingrijpende veranderingen voorstelden. Wetenschappelijk schrijven is nu eenmaal voor een belangrijk deel een gesprek met andere wetenschappers, ook wanneer je uiteindelijk als enige auteur op de titelpagina staat.

En natuurlijk waren er de technische hulpmiddelen. Ik schreef niet met een ganzenveer, maar op een computer, met een tekstverwerker, een spellingcontrole, zoekmachines, digitale bibliotheken en software om mijn literatuurverwijzingen te beheren. Dat vonden we allemaal heel normaal. Niemand vroeg zich af of een artikel nog wel door mij geschreven was omdat ik Google Scholar had gebruikt om bronnen te vinden of de spellingcontrole van Microsoft Word om typefouten te verbeteren.

Maar er was wel een belangrijk verschil met vandaag. Al die hulpmiddelen hielpen me bij het schrijven, zonder zelf grote stukken tekst voor me te produceren. Een woordenboek kon me vertellen wat een woord betekende, maar niet welke gedachte ik ermee moest uitdrukken. Een zoekmachine kon me naar een interessant artikel leiden, maar schreef niet mijn eigen argumentatie. En een collega kon voorstellen om een alinea anders op te bouwen, maar doorgaans moest ik vervolgens zelf bedenken hoe.

Met de komst van generatieve AI is juist die grens gaan verschuiven. Ik kan tegenwoordig een vraag stellen, een paar ideeën aandragen en binnen enkele seconden een behoorlijk samenhangende tekst terugkrijgen. Niet alleen een verzameling feiten of suggesties, maar complete zinnen, alinea's en soms zelfs hele hoofdstukken. Ik kan vragen om een argument verder uit te werken, een passage toegankelijker te maken of een tekst in een andere taal te herschrijven.

Dat is meer dan een nieuwe versie van de spellingcontrole. De machine helpt niet alleen bij het schrijven, maar schrijft daadwerkelijk mee. En daarmee verandert ook mijn eigen rol. Waar ik vroeger vooral bezig was met het zoeken naar de juiste woorden om mijn gedachten uit te drukken, ben ik tegenwoordig veel vaker bezig met het beoordelen, bijsturen en verbeteren van woorden die al voor me op het scherm staan. Maar betekent dat ook dat ik minder zelf nadenk? Of dat ik minder de auteur ben van wat uiteindelijk gepubliceerd wordt? Daar ben ik nog niet zo zeker van.

4. Hoe wij Air Insights maken

Hoe gaat dat schrijven met AI nu eigenlijk in zijn werk? Om dat uit te leggen, kan ik het beste beschrijven hoe een gemiddeld artikel voor Air Insights tot stand komt. Al moet ik er meteen bij zeggen dat er geen vast recept voor bestaat. Sommige artikelen beginnen met een technische vraag, andere met een voorval uit de praktijk, een interessant historisch feit of gewoon iets waar ik toevallig nieuwsgierig naar ben geworden. Neem bijvoorbeeld het artikel over O-ringen. We gebruiken die kleine rubberen ringetjes dagelijks in onze duikschool en ons vulstation. Ze zitten in duikflessen, kranen, ademautomaten en allerlei onderdelen van onze compressoren en vulinstallaties. Iedereen die met duikapparatuur werkt, kent ze. Maar hoeveel weten we er eigenlijk van? Waarom zijn ze meestal zwart? Waarom zijn sommige harder dan andere? Wat is het verschil tussen NBR, EPDM en FKM? En wie heeft de O-ring eigenlijk uitgevonden?

Met zulke vragen begint doorgaans een gesprek met ChatGPT, het AI-programma dat ik voor het grootste deel van mijn schrijfwerk gebruik. Ik leg uit wat ik wil onderzoeken en voor welk publiek ik schrijf. Vervolgens gaan we brainstormen. Welke onderwerpen zijn interessant? Wat hoort bij elkaar? Welke technische details verdienen meer uitleg? En hoe kunnen we daar een verhaal van maken dat niet alleen informatief is, maar ook prettig leest?

Vaak begint het niet eens met het doel om te schrijven, maar vanuit de interesse, de nieuwsgierigheid of de praktische noodzaak om uit te zoeken hoe iets zit. En tijdens het gesprek met de AI bedenk ik me dan vaak dat hier ook weer een verhaal in zit. Daarbij komt AI regelmatig met suggesties waar ik zelf nog niet aan had gedacht. Sommige zijn interessant, andere minder. Ik maak keuzes, stel vervolgvragen en probeer gaandeweg een structuur te ontwikkelen. Soms staat die structuur vrij snel vast, maar vaak verandert ze tijdens het schrijven nog verschillende keren.

Vervolgens begint het uitzoeken. Ik stel technische vragen, vraag om verklaringen en vergelijk verschillende mogelijkheden. Soms laat ik AI naar aanvullende bronnen zoeken. Maar ik breng ook mijn eigen kennis en ervaringen in. Ik kijk kritisch naar wat AI me vertelt vanuit mijn kennis uit de praktijk. Maar ik laat me net zo goed door AI bijscholen, voorbij de horizon van mijn eigen kennis.

Want AI biedt ook iets wat er verder niet is: een leesbare toegang tot ingewikkelde, technische materie. Er worden nu eenmaal niet zo veel boeken geschreven over compressoren, cilinders en vulinstallaties. Misschien dat de types die zich daarmee bezighouden over het algemeen geen schrijvers zijn. En als AI me iets presenteert dat technisch net boven mijn hoofd gaat, dan stuur ik bij en vraag ik om het eenvoudiger uit te leggen.

Ik werk dagelijks met compressoren, cilinders, ademgassen en vulinstallaties, en juist daardoor kom ik regelmatig vragen tegen die in algemene technische beschrijvingen nauwelijks aan bod komen. Bovendien herken ik soms wanneer een antwoord wel heel overtuigend klinkt, maar technisch niet helemaal klopt. Dat gebeurt vaker dan je misschien zou denken.

Dan komt het eigenlijke schrijven. En hier moet ik eerlijk zijn: een aanzienlijk deel van de zinnen in Air Insights wordt in eerste instantie door AI geformuleerd. Soms lever ik zelf een ruwe tekst aan die AI vervolgens grondig herschrijft en die ikzelf dan weer redigeer. Soms geef ik alleen aan wat een passage moet behandelen, waarna AI een eerste versie produceert. En soms ontstaat een tekst uit een lange reeks vragen en antwoorden die we vervolgens tot een samenhangend verhaal verwerken.

Maar met die eerste versie zijn we zelden klaar. Ik lees, schrap, voeg toe, stel vragen en laat passages opnieuw formuleren. Soms vind ik een tekst te schools, te technisch of juist te oppervlakkig. Soms klopt de informatie niet, of ontbreekt er een belangrijk onderscheid. En soms is een passage inhoudelijk prima, maar klinkt ze eenvoudigweg niet zoals ik zelf zou willen schrijven. Dan proberen we het opnieuw. Soms vind ik het resultaat te lang, of juist te kort. Dan zoek ik naar verdere diepgang, of laat ik de tekst inkorten.

Het bijzondere is dat dit proces niet alleen de tekst verandert, maar ook mijn eigen begrip van het onderwerp. Tijdens het schrijven ontdek ik nieuwe verbanden, kom ik op aanvullende vragen en moet ik soms eerdere aannames herzien. Het artikel over O-ringen begon bijvoorbeeld als een technische uitleg over afdichtingen, maar groeide uit tot een verhaal waarin ook de geschiedenis van rubber, materiaalkunde en zelfs de herkomst van het woord O-ring een plaats kregen. Ik koos daarbij bewust voor een antropologische en historische invalshoek, passend bij mijn achtergrond in de geesteswetenschappen. Want geef toe: schrijven over techniek is vele malen interessanter als die techniek in haar sociale context wordt gezet.

Als de Nederlandse tekst min of meer af is, beginnen we aan de illustraties. Ook die worden grotendeels met AI gemaakt. Ik beschrijf wat een afbeelding moet laten zien, waarna de machine een eerste versie genereert. Vervolgens begint vaak een nieuwe reeks correcties. Een cilinder heeft de verkeerde afmetingen, een onderdeel zit niet op de juiste plaats of een technische doorsnede klopt niet. Soms lukt het bij de eerste poging, soms zijn we na zes pogingen nog niet helemaal tevreden. En soms geef ik het na een poging of tien licht gefrustreerd op en concludeer ik dat AI het gewoon niet begrijpt of niet kan. AI kan prachtige afbeeldingen maken, maar een mooie afbeelding is nog niet noodzakelijk een technisch correcte afbeelding.

Daarna volgen de vertalingen. De artikelen verschijnen in het Nederlands, Engels, Spaans en Papiamentu. Ook daarvoor gebruik ik AI. Een eerste vertaling is doorgaans snel gemaakt, maar daarmee begint eigenlijk pas het echte redigeerwerk. Technische termen moeten consequent worden vertaald, zinnen moeten natuurlijk klinken en de stijl en toon van het oorspronkelijke artikel moeten zoveel mogelijk behouden blijven. Vooral bij het Papiamentu blijkt dat een interessante uitdaging, omdat de beschikbare taalmodellen die taal nog lang niet altijd even goed beheersen. Maar ook de Engelse en Spaanse vertalingen worden merkbaar beter na een of meer redactierondes. Daarbij gaat het niet alleen om het corrigeren van fouten, maar vooral om het verbeteren van de leesbaarheid, het ritme en de natuurlijkheid van de tekst. Een vertaling kan grammaticaal helemaal correct zijn en toch nog duidelijk als een vertaling aanvoelen. Het doel is uiteindelijk dat iedere taalversie leest alsof het artikel oorspronkelijk in die taal geschreven is. Daar ben ik als gewezen taalkundige en meertalig persoon, wellicht een stukje kritischer op dan de gemiddelde webdesigner of content creator.

Ten slotte lees ik het geheel opnieuw door. Ik controleer de samenhang, verbeter formuleringen, voeg onderschriften toe en beslis welke afbeeldingen we gebruiken. Soms leidt die laatste ronde alsnog tot nieuwe vragen of aanpassingen in de oorspronkelijke Nederlandse tekst. Een vertaling kan bijvoorbeeld een onduidelijkheid blootleggen die ik eerder over het hoofd had gezien.

Zo ontstaat een artikel dus niet in één keer, maar in een voortdurend gesprek tussen mij en de machine. Ik lever ideeën, vragen, praktijkervaring en kritiek. AI levert informatie, suggesties, formuleringen, vertalingen en afbeeldingen. We gaan net zo lang heen en weer totdat er iets ontstaat waar ik tevreden mee ben.

En dat brengt ons terug bij de centrale vraag van dit artikel. Want als AI zoveel van het feitelijke schrijfwerk uitvoert, wat is dan nog precies mijn eigen bijdrage? Ben ik de schrijver, de redacteur, de opdrachtgever of misschien een beetje van alles?

Leren van elkaar • Learning from each other • Aprender el uno del otro • Siña un for di otro

5. Wat doet de machine, en wat doe ik?

Als ik eerlijk ben, schrijft AI inmiddels een aanzienlijk deel van de teksten die onder mijn naam verschijnen. Soms lever ik zelf een eerste versie aan, maar vaak laat ik de machine hele alinea's of hoofdstukken formuleren. Ik lees ze vervolgens, stel vragen, breng veranderingen aan en laat ze opnieuw schrijven. Dat kan meerdere keren achter elkaar gebeuren. Het zou dus niet eerlijk zijn om te beweren dat AI slechts een hulpmiddel is dat hier en daar een spelfout corrigeert of een zin wat mooier maakt. Daarvoor is de bijdrage van de machine eenvoudigweg te groot.

Maar betekent dat ook dat ik zelf nog maar weinig bijdraag? Dat hangt er natuurlijk vanaf wat we precies onder schrijven verstaan.

Als schrijven betekent dat je zelf iedere zin bedenkt en op papier zet, dan schrijf ik tegenwoordig inderdaad een stuk minder dan vroeger. De machine neemt een groot deel van dat werk over. Maar schrijven is meer dan het achter elkaar zetten van woorden. Het begint met een idee, een vraag of een verhaal dat je wilt vertellen. Vervolgens moet je bepalen wat relevant is, welke informatie ontbreekt, hoe je een onderwerp opbouwt, welke voorbeelden je gebruikt en voor wie je eigenlijk schrijft. En uiteindelijk moet iemand beslissen wanneer een tekst goed genoeg is om gepubliceerd te worden.

Een groot deel van die beslissingen neem ik nog altijd zelf. Ik bepaal waarover ik wil schrijven, welke richting een artikel uitgaat en welke toon het moet krijgen. Ik breng mijn eigen praktijkervaring in, herken technische problemen en stel vragen die voortkomen uit mijn dagelijkse werk. Ik kies welke suggesties van AI ik overneem en welke ik laat vallen. En ik beslis uiteindelijk wat er op onze website verschijnt. Maar ook dat verhaal is niet helemaal volledig. Want AI doet meer dan mijn aanwijzingen uitvoeren. De machine komt zelf met ideeën, stelt andere invalshoeken voor, legt verbanden die ik nog niet had gezien en wijst soms op problemen in mijn redenering. Er zijn artikelen die tijdens het schrijven een heel andere richting hebben gekregen doordat AI met een interessante suggestie kwam. Ik ben dus niet altijd degene die vooraf precies weet wat er uiteindelijk op papier moet komen.

Soms ontstaat er tijdens het schrijven zelfs een heus meningsverschil tussen mij en de machine. Een aardig voorbeeld deed zich voor tijdens het schrijven van dit artikel. Verderop zal ik uitleggen dat het Papiamentu historisch verwant is aan de Portugees-gebaseerde creooltalen van Opper-Guinea. ChatGPT stelde tot drie keer toe voor om die bewering wat voorzichtiger te formuleren. Volgens het model was de precieze historische verwantschap nog onderwerp van wetenschappelijke discussie. Maar ik ken onderzoek naar de oorsprong van het Papiamentu en vind de bewijsvoering van de taalkundige die ik verderop zal citeren voldoende overtuigend om de verwantschap zonder voorbehoud te benoemen. Bovendien herken ik de verwantschap ook uit mijn eigen meertalige repertoire. Dus hield ik voet bij stuk.

Uiteindelijk gaf de machine toe. Of beter gezegd: ze accepteerde dat ik als auteur best een uitgesproken wetenschappelijk standpunt mocht innemen. Maar had ik haar nu werkelijk overtuigd van mijn gelijk? Of had ik alleen een van de bekendste eigenschappen van AI-modellen aangesproken: hun neiging om de gebruiker tegemoet te komen? Dat laatste wordt in het Engels ook wel sycophancy genoemd, een soort digitale jaknikkerij.

Wie heeft er gelijk? • Who's right? • ¿Quién tiene razón? • Ken tin rason?

Dat maakt zulke gesprekken soms lastig te beoordelen. Regelmatig laat ik me door AI overtuigen dat mijn eerste gedachte niet helemaal klopt, en daar leer ik veel van. Maar andersom kan de machine zich ook laten overtuigen, of in ieder geval haar antwoord aanpassen aan mijn voorkeur. Het probleem is dat die twee situaties aan de oppervlakte sterk op elkaar kunnen lijken. Een model dat zegt 'je hebt gelijk' heeft niet noodzakelijk opnieuw de argumenten gewogen en vastgesteld dat mijn standpunt inderdaad beter onderbouwd is. Misschien heeft het vooral geleerd dat tegenspreken niet altijd wordt gewaardeerd. Ook daarin verschilt een gesprek met AI van een gesprek met een menselijke collega. De machine kan een bijzonder kritische gesprekspartner zijn, maar ook een opvallend inschikkelijke. En ik kan niet altijd goed onderscheiden wanneer ze iets van me leert en wanneer ze me eenvoudigweg naar de mond praat. Dat vraagt niet alleen om kritisch lezen van de antwoorden, maar ook om kritisch nadenken over mijn eigen behoefte om gelijk te krijgen.

Dat is misschien wel het interessantste, maar ook het lastigste aspect van deze samenwerking. Ik gebruik AI niet alleen om bestaande ideeën sneller uit te werken, maar ook om nieuwe ideeën te ontwikkelen en mijn eigen opvattingen kritisch te toetsen. Alleen moet ik daarbij voortdurend blijven opletten of de machine me werkelijk iets nieuws leert, of vooral bevestigt wat ik zelf al dacht. Hoe dan ook beïnvloedt ze de inhoud van het uiteindelijke artikel, net zoals mijn vragen, correcties en overtuigingen de antwoorden van de machine beïnvloeden.

Daar komt nog iets bij. Ik merk dat ik tegenwoordig veel meer tijd besteed aan het beoordelen van teksten dan aan het zelf formuleren ervan. Waar ik vroeger soms een uur kon zoeken naar de juiste woorden voor een alinea, kan ik nu in een paar minuten verschillende versies laten maken en daaruit kiezen. Dat klinkt misschien gemakkelijker, en dat is het in veel opzichten ook. Maar het vraagt om een andere vaardigheid: kunnen herkennen wat goed is, wat niet klopt, wat ontbreekt en wat beter kan.

Daarbij helpt het natuurlijk dat ik niet helemaal zonder voorkennis aan deze onderwerpen begin. Ik werk dagelijks met de apparatuur waarover ik schrijf. Ik weet hoe een vulstation functioneert, welke problemen zich in de praktijk voordoen en welke technische vragen voor duikers en duikprofessionals relevant zijn. En als ik iets niet weet, dan weet ik meestal welke vragen ik moet stellen om me er verder over te laten bijscholen. En vaak besef ik dan dat die nieuwe kennis ook voor anderen interessant kan zijn. Want als ik iets niet weet of ergens graag meer over te weten wil komen, is de kans reëel dat anderen het ook niet weten en er mogelijk geïnteresseerd in zijn.

Die spanning tussen ervaring en nieuwsgierigheid, of tussen al-weten en nog-niet-weten bepaalt in belangrijke mate welke vragen ik stel en hoe kritisch ik de antwoorden beoordeel. Zonder die achtergrond zou ik veel gemakkelijker geneigd zijn om een overtuigend geformuleerde, maar onjuiste uitleg voor waar aan te nemen.

Toch moet ik ook hier voorzichtig zijn. Mijn praktijkkennis is niet onbeperkt, en ik kan onmogelijk ieder technisch detail zelf controleren. Soms vertrouw ik op informatie die AI aandraagt, zonder dat ik de oorspronkelijke bron volledig heb nagegaan. Dat is een zwakke plek in deze manier van werken, zeker wanneer het gaat om onderwerpen waarbij technische fouten gevolgen kunnen hebben voor de veiligheid. Maar twijfel is hier een goede raadgever. Blijven doorvragen, desnoods ad nauseam, helpt om tot een beter begrip te komen.

Wat ben ik dan eigenlijk? De schrijver, de redacteur, de samensteller of de opdrachtgever? Waarschijnlijk een beetje van alles. Ik bedenk en ontwikkel de artikelen, lever inhoudelijke kennis en praktijkervaring, stuur het schrijfproces aan en voer de eindredactie. Maar de machine levert een substantiële bijdrage aan zowel de formulering als de inhoud. Dat laatste zou ik niet willen verbergen.

Misschien moeten we daarom onderscheid maken tussen het schrijfwerk en het auteurschap. Het eerste gaat over wie de woorden formuleert. Het tweede gaat ook over wie het verhaal bedenkt, ontwikkelt, vormgeeft en er uiteindelijk verantwoordelijkheid voor neemt. Die twee vielen in mijn vroegere schrijfpraktijk grotendeels samen. Tegenwoordig zijn ze veel minder vanzelfsprekend met elkaar verbonden. En misschien is dat wel de belangrijkste verandering. Ik schrijf minder zinnen zelf, maar ben tegelijkertijd weer veel meer met schrijven bezig. Ik ontwikkel meer ideeën, onderzoek meer onderwerpen en publiceer meer teksten dan ik in mijn eentje ooit voor mogelijk had gehouden. AI heeft een groot deel van het uitvoerende schrijfwerk overgenomen, maar heeft daarmee ook ruimte gecreëerd voor een breder georiënteerd schrijverschap.

Of dat me een betere schrijver maakt, weet ik niet. Maar het heeft in ieder geval veranderd wat schrijven voor mij betekent.

6. Vier talen, één schrijver?

Er is nog een ander aspect van mijn huidige schrijfpraktijk dat ik bijzonder interessant vind, juist vanwege mijn achtergrond als sociolinguïst: de meertaligheid. De artikelen voor Air Insights verschijnen in het Nederlands, Engels, Spaans en Papiamentu. Dat betekent dat één artikel uiteindelijk in vier verschillende taalversies op onze website kan verschijnen. En dat terwijl ik het oorspronkelijke verhaal meestal maar in één taal schrijf.

Eén verhaal, vier talen • One story, four languages • Una historia, cuatro idiomas • Un storia, kuater idioma

Het opmerkelijke is dat ik tegenwoordig weer hoofdzakelijk in het Nederlands schrijf. Dat klinkt misschien vanzelfsprekend voor iemand die Nederlands als moedertaal heeft, maar voor mij is het eigenlijk een hele verandering. Tijdens mijn academische loopbaan las en schreef ik vrijwel uitsluitend in het Engels. Dat was nu eenmaal de voertaal van de internationale wetenschappelijke wereld waarin ik werkte. Mijn proefschrift, mijn artikelen en het grootste deel van mijn professionele correspondentie waren Engelstalig. Ik was zo gewend geraakt aan het Engels als schrijftaal dat ik nauwelijks nog langere Nederlandse teksten produceerde.

Nu is dat precies andersom. Ik begin meestal gewoon in het Nederlands, de taal waarin ik me het gemakkelijkst en meest vanzelfsprekend uitdruk. Ik hoef niet voortdurend na te denken over de juiste Engelse formulering of over de vraag of een bepaalde uitdrukking wel natuurlijk klinkt. Ik kan me concentreren op wat ik wil vertellen, in plaats van op de taal waarin ik het moet vertellen.

En toch zijn mijn artikelen niet tot Nederlandstalige lezers beperkt. Zodra een tekst klaar is, kan ik hem met behulp van AI naar het Engels en Spaans vertalen, en steeds vaker ook naar het Papiamentu. Dat is een enorme verandering ten opzichte van vroeger. Waar de keuze voor een schrijftaal vroeger ook grotendeels bepaalde wie je tekst kon lezen, is die verbinding tegenwoordig een stuk minder vanzelfsprekend. Dat betekent overigens niet dat vertalen een kwestie is van één keer op een knop drukken. Een eerste AI-vertaling is doorgaans snel gemaakt, maar daarmee heb je nog niet noodzakelijk een goede tekst. Zinnen kunnen grammaticaal correct zijn en toch onnatuurlijk klinken. Technische termen worden niet altijd consequent gebruikt en soms verschuift de betekenis ongemerkt. Daarom laat ik de vertalingen opnieuw redigeren, vaak in meerdere rondes, waarbij ik vooral let op leesbaarheid, terminologie, stijl en ritme.

Bij het Engels kan ik die vertalingen vrij goed zelf beoordelen. Ik heb tenslotte jarenlang in die taal geschreven en gepubliceerd. Ook in het Spaans kan ik veel herkennen en bijsturen, al ben ik me ervan bewust dat mijn taalgevoel daar minder ontwikkeld is dan in het Nederlands of Engels.

Bij het Papiamentu ligt dat nog ingewikkelder. Ik woon inmiddels bijna tien jaar op Curaçao en word dagelijks door de taal omringd, maar spreek haar zelf nauwelijks. Dat heeft voor een belangrijk deel te maken met de internationale omgeving waarin ik werk. Op een gewone dag gebruik ik in onze duikwinkel gemakkelijk vijf of zes verschillende talen: Nederlands, Engels, Spaans, Duits, Portugees en Frans. Maar Papiamentu zit daar zelden bij.

Dat betekent niet dat ik de taal niet begrijp. Door er jarenlang naar te luisteren, heb ik inmiddels een redelijk ontwikkelde passieve kennis opgebouwd. Maar die kennis heeft nog een andere oorsprong. Tijdens mijn onderzoek en reizen in West-Afrika heb ik ook redelijk wat Guinee-Bissaus en Kaapverdisch Creools geleerd. Deze op het Portugees gebaseerde creooltalen zijn historisch en taalkundig verwant aan het Papiamentu, zoals Bart Jacobs overtuigend heeft aangetoond in zijn boek Origins of a Creole (2012). Daardoor was de taal me bij mijn aankomst op Curaçao in sommige opzichten al enigszins vertrouwd. Ik herkende woorden en bepaalde grammaticale constructies, zonder dat ik daarvoor ooit Papiamentu had geleerd. Mijn huidige taalbegrip is dus vermoedelijk een combinatie van die eerdere creoolse taalervaring, mijn kennis van het Spaans, Portugees en Nederlands en de jarenlange blootstelling aan het Papiamentu zelf.

Ik kan veel gesprekken volgen, ook al lukt het me nauwelijks om zelf een gesprek in het Papiamentu te voeren. Taalkundigen spreken in zo'n situatie van receptieve meertaligheid: je begrijpt een taal zonder haar noodzakelijk zelf actief te gebruiken.

Het merkwaardige is dat juist de meertaligheid van de Papiamentstaligen het leren van hun taal niet gemakkelijker maakt. Vrijwel iedereen van wie ik Papiamentu zou kunnen leren, spreekt ook twee of drie andere talen die ik beter beheers. Zodra een gesprek wat ingewikkelder wordt, schakelen we dan ook gemakkelijk over naar het Nederlands, Engels of Spaans. Dat is praktisch en efficiënt, maar het betekent ook dat ik weinig gelegenheid krijg om mijn Papiamentu actief te oefenen. Iets vergelijkbaars heb ik eerder ervaren met het Luxemburgs. En in zekere zin geldt hetzelfde voor het Nederlands. Talen waarvan de sprekers vaak zo meertalig zijn dat je er als buitenstaander moeilijk tussen komt.

Toch sijpelt het Papiamentu langzaam maar zeker naar binnen, zij het tergend traag en vooral op een passieve manier. In de sociolinguïstiek bestaat hiervoor het begrip truncated repertoire: een taalrepertoire waarin bepaalde vaardigheden en gebruiksmogelijkheden sterker zijn ontwikkeld dan andere. Ik begrijp inmiddels behoorlijk wat Papiamentu, maar mijn actieve taalvaardigheid blijft daar ver bij achter. En juist met die beperkte, grotendeels receptieve kennis probeer ik nu, met behulp van AI, technische artikelen in het Papiamentu te publiceren – in sommige opzichten het summum van vreemde taalbeheersing. Dat is op zichzelf al een merkwaardig experiment. Ik kan veel van wat de machine produceert begrijpen en beoordelen, maar bij lange na niet zelf formuleren. En ik moet erkennen dat ik eenvoudigweg niet goed genoeg weet of een bepaalde zin of term voor een moedertaalspreker natuurlijk klinkt.

Niet alleen ikzelf, maar ook de AI-modellen waarmee ik samenwerk, blijken moeite te hebben met het Papiamentu. Lange tijd was het een van die kleinere talen die door vertaalmachines doorgaans genegeerd werden. Inmiddels ondersteunen diensten als Google Translate en AI-modellen als ChatGPT een steeds groter aantal talen, waaronder ook het Papiamentu. Maar vergeleken met grote wereldtalen als Engels en Spaans staat die taalbeheersing nog behoorlijk in de kinderschoenen.

Dat merk ik voortdurend tijdens het vertalen. De eerste vertaalronde levert regelmatig een rommeltje op: een tekst die onmiskenbaar Papiamentu probeert te zijn, maar vol zit met grammaticale onzuiverheden, inconsistente spelling, ongebruikelijke woorden en zinnen die wel begrijpelijk zijn, maar allesbehalve natuurlijk klinken. Soms lijkt het bijna een soort e-pidgin, een gebrekkige contacttaal die ontstaat in de communicatie tussen mens en machine.

Het merkwaardige is dat hetzelfde AI-model vervolgens, mits het de juiste prompts krijgt, vaak wel in staat blijkt om die tekst in opeenvolgende redactierondes aanzienlijk te verbeteren. Ik laat het de grammatica opnieuw bekijken, de terminologie consequent maken, onnatuurlijke formuleringen vervangen en het ritme van de tekst verbeteren. Vervolgens herhalen we dat proces, soms drie of vier keer. De tekst wordt gaandeweg vloeiender, consistenter en idiomatischer, totdat hij voor mij soms nauwelijks nog te onderscheiden lijkt van een tekst die door een moedertaalspreker is geschreven.

Dat roept natuurlijk een interessante vraag op. Als het model in staat is om zulke verbeteringen aan te brengen, waarom produceert het dan niet meteen een tekst van dat niveau? Blijkbaar maakt het verschil of je een machine vraagt om een tekst te vertalen, of om een bestaande vertaling kritisch te beoordelen en te verbeteren. Al moet ik daar meteen bij zeggen dat een tekst die voor mij bijna als moedertaalniveau klinkt, voor een moedertaalspreker nog altijd allerlei onvolkomenheden kan bevatten.

Juist dat maakt het vertalen tot een interessant proces. Ik ben niet alleen bezig met het omzetten van een Nederlandse tekst naar een andere taal, maar ook met het ontwikkelen van een technische woordenschat. Hoe noem je een duikcilinder in het Papiamentu? Welke woorden gebruik je voor een ademautomaat, een compressor of een O-ring? En hoe zorg je ervoor dat die termen in alle artikelen op dezelfde manier terugkomen? We zijn inmiddels zelfs begonnen met het aanleggen van een meertalige technische woordenlijst om die consistentie te bewaken.

Daarbij ontdek ik regelmatig dat een vertaling ook iets blootlegt over de oorspronkelijke tekst. Een Nederlandse zin die volkomen duidelijk leek, blijkt in het Engels of Spaans op verschillende manieren te kunnen worden opgevat. Soms moet ik dan terug naar het origineel om preciezer te formuleren wat ik eigenlijk bedoelde. Vertalen is daarmee niet alleen een laatste stap in het productieproces, maar ook een vorm van redactie.

En dan komen we opnieuw bij de vraag naar het auteurschap. Als ik een artikel in het Nederlands bedenk en ontwikkel, maar de Engelse, Spaanse en Papiamentu versies grotendeels door AI laat formuleren, ben ik dan ook de schrijver van die vertalingen? Ik bepaal de inhoud, de structuur en de gewenste toon, maar heb niet iedere formulering zelf gekozen. Zeker bij het Papiamentu kan ik bovendien niet altijd met dezelfde zekerheid beoordelen of een zin precies zegt wat ik bedoel.

Misschien moeten we daarom ook hier onderscheid maken tussen de auteur van een verhaal en degene die de woorden in een bepaalde taal formuleert. In de traditionele uitgeverswereld is dat onderscheid heel gewoon. Een schrijver kan een boek publiceren dat vervolgens door anderen wordt vertaald. Niemand betwijfelt daardoor het auteurschap van het oorspronkelijke werk, maar de vertaler levert wel degelijk een eigen intellectuele en creatieve bijdrage.

Bij AI-vertalingen is die taakverdeling minder zichtbaar. Er staat geen menselijke vertaler op de titelpagina en het vertaalproces verloopt grotendeels binnen dezelfde gesprekken waarin ook het oorspronkelijke artikel wordt ontwikkeld. Bovendien kan ik de machine eindeloos om alternatieve formuleringen vragen, zonder dat ik zelf alle nuances van de doeltaal volledig beheers.

Dat geeft me een vrijheid die ik vroeger niet had. Ik kan weer in mijn eigen taal schrijven en tegelijkertijd publiceren voor een internationaal en lokaal meertalig publiek. Maar die vrijheid brengt ook een verantwoordelijkheid met zich mee: ik moet erkennen dat ik niet in iedere taal dezelfde controle heb over wat er uiteindelijk onder mijn naam verschijnt.

Misschien is dat wel de grootste paradox van dit meertalige experiment. Dankzij AI kan ik meer talen gebruiken dan ooit tevoren, terwijl ik zelf weer voornamelijk in mijn moedertaal schrijf.

7. Tot slot: van schrijver naar regisseur?

Wat betekent dit alles nu voor mijn eigen schrijverschap? Ik schrijf tegenwoordig minder zinnen zelf dan vroeger. Soms komen hele alinea's, en zelfs complete eerste versies van artikelen, uit de machine. Tegelijkertijd schrijf ik meer dan ik in jaren heb gedaan. Ik publiceer regelmatig nieuwe artikelen, vertaal ze naar meerdere talen en voorzie ze van illustraties die ik vroeger nooit zelf had kunnen maken. Mijn productie is groter geworden, mijn bereik breder en mijn mogelijkheden zijn aanzienlijk uitgebreid. Maar ben ik daarmee ook een betere schrijver geworden?

Misschien ben ik niet zozeer minder gaan schrijven, maar anders gaan schrijven. Vroeger bracht ik een groot deel van mijn tijd door met het formuleren van zinnen, het zoeken naar de juiste woorden en het herschrijven van alinea's. Nu besteed ik meer tijd aan het bedenken van onderwerpen, het uitzoeken van technische kwesties, het beoordelen van teksten en het maken van keuzes. Ik stuur het proces aan, maar laat een aanzienlijk deel van het eigenlijke schrijfwerk aan de machine over. Ben ik daarmee van schrijver een soort redacteur of regisseur geworden?

Dat klinkt misschien aantrekkelijk, maar het is ook een wat al te gemakkelijke voorstelling van zaken. Een regisseur heeft doorgaans een vrij duidelijk beeld van wat hij wil maken. Bij mij ontstaat dat beeld vaak pas tijdens het werken. De machine doet voorstellen waar ik zelf niet op was gekomen, stelt soms verrassende verbanden voor en helpt me gedachten te ontwikkelen die aanvankelijk nog nauwelijks vorm hadden. Ik bepaal dus niet eenvoudigweg vooraf wat er moet gebeuren. Het schrijven is een wisselwerking geworden waarin mijn eigen ideeën en die van de machine voortdurend op elkaar reageren.

Daar zit ook iets ongemakkelijks in. Als ik een tekst lees die precies uitdrukt wat ik bedoel, maar waarvan ik de zinnen niet zelf heb geformuleerd, voelt die tekst toch als de mijne. Maar waarom eigenlijk? Omdat het onderwerp van mij komt? Omdat ik de inhoud begrijp en onderschrijf? Omdat ik de uiteindelijke versie heb goedgekeurd? Of omdat ik er zoveel tijd in heb gestoken dat het onderscheid tussen schrijven en redigeren gaandeweg minder duidelijk is geworden? Ik heb daar geen sluitend antwoord op.

Misschien is de interessantste verandering wel dat AI de afstand tussen een idee en een publiceerbare tekst enorm heeft verkleind. Onderwerpen waarover ik vroeger misschien eens een paar aantekeningen had gemaakt, groeien nu uit tot complete artikelen. Een technische vraag die tijdens het vullen van duikflessen opkomt, kan een paar dagen later uitmonden in een geïllustreerd verhaal in vier talen. Dat is een geweldige mogelijkheid, maar het roept ook de vraag op of alles wat we tegenwoordig zo gemakkelijk kunnen produceren, ook werkelijk geschreven en gepubliceerd moet worden. Meer tekst is tenslotte niet automatisch betere tekst.

Toch merk ik vooral dat het plezier in het schrijven is teruggekomen. Na mijn vertrek uit de academische wereld had ik niet verwacht dat ik ooit weer zo intensief met taal, teksten en kennisoverdracht bezig zou zijn. En al helemaal niet dat een duikcentrum en een vulstation daarvoor de aanleiding zouden vormen. Het is een merkwaardige omweg: ik heb het schrijven ooit ingeruild voor het duiken, en via de duikwereld ben ik nu weer bij het schrijven terechtgekomen. Alleen zit er ditmaal een machine naast me.

Is dat een verschraling van het schrijverschap, of juist een uitbreiding ervan? Waarschijnlijk allebei een beetje. Ik lever iets in van het ambacht om zelf iedere zin te construeren, maar krijg er nieuwe mogelijkheden voor terug. Ik kan sneller onderzoeken, meer experimenteren, in meer talen publiceren en ideeën uitwerken die anders waarschijnlijk in mijn hoofd waren blijven zitten. Tegelijkertijd word ik afhankelijker van een technologie waarvan ik niet altijd kan doorzien hoe zij tot haar antwoorden komt, en waarvan ik de fouten soms alleen kan herkennen omdat ik toevallig zelf voldoende van het onderwerp weet.

Misschien moet ik daarom voorlopig maar accepteren dat het begrip schrijver wat minder vanzelfsprekend is geworden. Ik bedenk, onderzoek, formuleer, vraag, beoordeel, corrigeer, herschrijf en beslis. De machine doet van veel van die dingen ook een deel, en soms zelfs verrassend goed. Waar mijn bijdrage precies ophoudt en die van de machine begint, kan ik niet altijd meer aanwijzen. Maar één ding weet ik wel: zonder AI waren veel van deze artikelen er waarschijnlijk nooit gekomen. En zonder mij ook niet.

Wie schrijft hier eigenlijk? Ik ben er nog niet helemaal uit.

Mens en machine, samen aan het schrijven • Human and machine, writing together • Humano y máquina, escribiendo juntos • Hende i mashin, skirbi huntu